«Έφεση στο δικαστήριο του χρόνου»

 

ΠΡΩΤΟΜΗΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ, και, αν αψηφήσουμε τα τύμπανα του πολέμου που ηχούν δαιμονικά στην ευρύτερη γειτονιά μας, καλά μπήκε ο μήνας Μάρτιος («με το δεξί»), αφού ο εκλεκτός Κώστας Χατζηαντωνίου έγραψε για τον Ίωνα Δραγούμη κάνοντας μνεία και στη δική μου συμβολή σ’ αυτήν την άτυπη, πλην όμως έγγραφη, έφεση στο δικαστήριο του χρόνου. Μιλώ για την αδικαιολόγητη Κήρυξη Αφανείας (για να θυμηθώ και τον τίτλο του σπαρακτικού ποιητικού-θεατρικού ηχοδράματος του καλού φίλου Άγγελου Καλογερόπουλου κλικ) που ...επιδικάστηκε στον Δραγούμη εδώ και ένα αιώνα. 

Δείτε τί γράφει ο ξεχωριστός συγγραφέας και ιστορικός σήμερα στο ΒΗΜΑ της Κυριακής  πολύ κοντά στην προηγουμένη και μεστή του δημοσίευση κλικ. Εκείνη, θα μείνει πιστεύω ως κλασικό πρόταγμα των έργων του Δραγούμη που θα δημοσιεύονται στο μέλλον ακόμα κι  εκατόν πενήντα χρόνια μετά την γέννηση του όταν η επιχειρούμενη «έφεση» θα έχει φέρει αποτελέσματα… 

 

Έφεση στο δικαστήριο του χρόνου 

 

του Κώστα Χατζηαντωνίου* 

 

Aν έμαθα κάτι μετά από χρόνια μελέτης και γραφής είναι πως καμμία ανάγνωση δεν είναι οριστική, κανένα κείμενο δεν είναι κλειστό. Ένα, κανένα και εκατό χιλιάδες (για να θυμηθούμε τον Πιραντέλο) τα πρόσωπα ηρώων, αναγνωστών και συγγραφέων, σε μια απεγνωσμένη (μα όχι και απελπισμένn) προσπάθεια, αναζητούν τον τρόπο να μη βυθιστούν στη λήθη. Δεν πρόκειται για νοσταλγία. Καμία επανάληψη, καμία νέα ανάγνωση δεν είναι όπως «τότε». Ποιος ήταν, αίφνης, εκείνος ο πρωτοετής του 1983 που έξω από τη Νομική Αθηνών, στον πεζόδρομο της Μασσαλίας, ανακάλυπτε στα υπαίθρια παλαιοβιβλιοπωλεία το βιβλίο του Ίωνος Δραγούμη Όσοι Ζωντανοί; Η αψάδα (μιλώ για τη γλώσσα μα και για την οσμή του παλιού χαρτιού) αντιστάθμιζε, θυμάμαι, με το παραπάνω, την άδοξη τυποτεχνική της «Πέλλας». Και ποιος είναι αυτός που πριν λίγο καιρό το ξαναπήρε στα χέρια, μετά την τελευταία δραγουμική έκδοση (φροντισμένη από τον αφοσιωμένο σε αυθεντικά πράγματα Νώντα Τσίγκα), Αδημοσίευτα Τετράδια 1902-1904; Κακά τα ψέματα, όσο αλλάζει το βλέμμα, τόσο αλλάζει το αντικείμενο. Και αν δεν μας γοητεύουν όλους τα ίδια πράγματα (η λέξη «αναγνώστης» είναι μια αφαίρεση), ας μην ξεχνάμε: κανένας ενικός αριθμός δεν λέει την αλήθεια.   

     Παράξενη ήταν η μοίρα του Ίωνος Δραγούμη, η προσωπική αλλά και η συγγραφική. Χωρίς να το καταλάβει βρέθηκε εγκλωβισμένος στο πλευρό ανθρώπων που διόλου δεν εκτιμούσε. Τι κοινό είχε αυτός ο κοσμοπολίτης εθνικιστής (ναι, στις αντιφάσεις κρύβεται πάντοτε η αλήθεια) που ανατράφηκε με Νίτσε αλλά και Ζιντ, με Μπαρρές αλλά και Ζολά, με τη στείρα αρχαιολατρία, την καθαρευουσιάνικη μικρόνοια, τον ελλαδικό παλαιοκομματισμό; Κι αν έζησε τελικά τόσο λίγο, «καίγοντας τον εαυτό του», όπως από νωρίς αποφάσισε, ποιος ήταν ο λόγος που «η πιο βασανισμένη ψυχή στη λογοτεχνία μας», ο πρώτος έλληνας πεζογράφος που ένιωσε τη σημασία, τον πλούτο, το βάθος του εσωτερικού ανθρώπου, όπως επισήμαινε ο Γιώργος Θεοτοκάς, δεν έτυχε της αναγνώρισης που του άξιζε, με τα έργα του να διακινούνται εκδοτικά στο περιθώριο των γραμμάτων μας; 

        Τι κρύβουν οι λέξεις και τα διαβάσματα; Τι σημαίνουν τα γεγονότα; Τι προκαλεί την εθνική οξύτητα; Ο συγγραφέας γεννά ερωτήματα, όχι απαντήσεις. Κι η πεζογραφία αυτή, που διαστέλλει το εγώ, όχι για να εγκαταλειφθεί στην υπερτροφία του ή για να το αφήσει κομματιασμένο μετά την ανατομία, υπενθυμίζει πως είναι παραπλανητική κάθε μυθοπλασία που δεν στοχεύει σε μιαν ανώτερη ενότητα τέχνης και ζωής. Οι Όσοι ζωντανοί, με προσωπική ιδιόλεκτο και γλώσσα δημοτική που δεν είχε ισοϋψές ανάλογο στον καιρό του, εκεί αποσκοπούσαν. Για εκείνον όλα τέλειωσαν το 1920. Για τον αναγνώστη όμως, ένα βιβλίο είναι πάντα η αρχή. Κάτι σαν έφεση στο δικαστήριο του χρόνου. 

 

 *Ο κ. Κώστας Χατζηαντωνίου είναι συγγραφέας.