«ΜΙΑ ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΟΨΙΣ ΤΟΥ ΙΩΝΟΣ ΔΡΑΓΟΥΜΗ»

 

 

 ΚΛΕΩΝ ΠΑΡΑΣΧΟΣ

 

 ΜΙΑ ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΟΨΙΣ ΤΟΥ ΙΩΝΟΣ ΔΡΑΓΟΥΜΗ*

  

Ι.

Ὑπάρχει ἡ ἰδέα, ἰδίως μεταξύ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι δὲν γνωρίζουν καλά τὸ ἔργον του, ὅτι ὁ Ἴων Δραγούμης ἔμεινε ὥς τὸ τέλος τῆς ζωῆς του πιστὸς εἰς τὸν ἐθνικισμό, ὅτι τὸν ἐθνικισμό μόνον ἐκήρυξε καὶ ἐξυπηρέτησε καὶ θεωρητικῶς καὶ πρακτικῶς σὲ ὅλη του τὴ ζωή. Ἡ ἰδέα αὐτὴ εἶνε ἐσφαλμένη. Ἐθνικιστὴς ὑπῆρξε βέβαια ὁ Δραγούμης (ἂν καὶ ὁ ἐθνικισμός του δὲν εἶχε ποτέ τίποτε τὸ στενὸ καὶ τὸ φανατικό, τὸν παραμικρότερο σωβινιστικό χαρακτῆρα), ἀλλ’ ὄχι ἕως τὸ τέλος τῆς ζωῆς του. Ἀρκετό χρόνο πρὶν πεθάνῃ (καὶ ἀπέθανε ὡς γνωστὸν νέος, μόλις 42 ἐτῶν) ἔδειξε μιὰ σταθερὴ καὶ σαφέστατα διαγεγραμμένη στροφὴ πρὸς τὸν σοσιαλισμό, ἕναν ἰδιότυπο σοσιαλισμὸ εἶνε ἀλήθεια, σοσιαλισμὸ ὅμως πάντα, καὶ πρὸς τὸ ίδανικό τῆς ἀνατολικῆς Ὁμοσπονδίας ἢ συμπολιτείας, ἰδανικὸ τὸ ὁποῖο τὸν εἶχε ἀπασχολήσει καὶ πολὺ παλαιότερα, ὅταν ἀκόμη συνειργάζετο μὲ τὸν κ. Σουλιώτη-Νικολαΐδη, στὴν Πόλη, στὸ ὁποῖον ὅμως ἤδη ἐφαίνετο ὅτι εἶχε ἀράξει ὁριστικά, ὅσο ὁριστικά ἦταν δυνατὸν νὰ «ἀράξῃ» σὲ ἰδανικό νιχιλιστής σὰν τὸν Δραγούμη. Ἡ μεταστροφη αὐτή τοῦ Δραγούμη ἀπὸ τοῦ ἐθνικισμοῦ εἰς ἄλλα ἰδανικά, πλέον συγχρονισμένα, ἀνθρωπιστικώτερα  καὶ ὀλιγώτερο, πρὸ παντὸς, οὐτοπιστικὰ ἀπὸ τὸν ἐθνικισμό, εἶνε ἐνδιαφέρουσα καὶ ἀξίζει νὰ ἐξετασθῇ ὄχι μόνον γιατί μᾶς ἀποκαλύπτει μιὰν ἄγνωστη ὄψη τοῦ κορυφαίου τῶν ἐλλήνων ἐθνικοφρόνων, ἀλλὰ καὶ γιατί ἡ μεταστροφὴ αὐτὴ εἶνε χαρακτηριστικὴ τῆς ὅλης τάσεως τῆς ἑλληνικῆς διανοήσεως, δεδομένου ὅτι ὁ Ἴων Δραγούμης ἦτο καὶ θεωρεῖται ἀκόμη, ὁ σοβαρώτερος καὶ ἀξιολογώτερος ὁ μόνος ἀξιόλογος ἴσως Ἕλλην ἐθνικιστής. Τὸ νὰ ἔχῃ αἰσθανθῆ ἕνας ἐθνικιστής σὰν τὸν Δραγούμη πόσο τὰ ἐθνικιστικά ἰδανικά ἔχουν κλονισθῆ καὶ πόσον ἔχουν χρεωκοπήσει στὴ συνείδηση ὅλων, εἶνε, μοῦ φαίνεται, μιὰ ἀρκετὰ εὔγλωττη ἔνδειξις τῶν ἰδεολογικῶν κατευθύνσεων τῆς ἐποχῆς μας. Ἐκτός ὅλων αὐτῶν ὅμως τὰ γύρω ἀπὸ τὸ πρόβλημα τοῦ ἐθνικισμοῦ ζητήματα, ἔχουν ἀποκτήσει κατ’ αὐτάς καὶ κάποια ἐπικαιρότητα, λόγω τῆς σχετικῆς συζητήσεως ποὺ διεξάγεται τελευταίως ἀπὸ τῶν στηλῶν ὡρισμένων ἀθηναϊκῶν ἐφημερίδων, καὶ ἔτσι ἡ μεταστροφή αὐτὴ τοῦ Δραγούμη γιὰ τὴν ὁποίαν θὰ μιλήσωμε εὐθὺς παρακάτω, ἀποκτᾶ καὶ ἀπὸ μιᾶς ἄλλης ἀκόμη ἀπόψεως, ἐνδιαφέρον, ἀπὸ τῆς ἀπόψεως τῆς «θεᾶς» ἐπικαιρότητος._

 ***

Μὲ τὸν σοσιαλισμό ἠσχολήθη ὁ Δραγούμης ἀπὸ πολὺ παλαιά, στὰ πρῶτα του ἀκόμη βιβλία, («Ὅσοι ζωντανοί») καὶ ὑπὸ τὴν γενικήν της μορφὴν, καὶ εἰδικώτερα ὅπως εἶχε ἐμφανισθῆ  (μεταφυτευθῆ ἀπὸ τὸν μακαρίτη Σκληρό, ἔλεγε ὁ Δραγούμης), ἡ ἰδεολογία αὐτὴ στὴν Ἑλλάδα. Καὶ πάντοτε φυσικά τότε, ἡ ἀπέναντι τοῦ σοσιαλισμοῦ στάσις του, ἦταν ἡ στάσις ἑνὸς ἐθνικόφρονος, εἰλικρινοῦς ὅμως, σοβαροῦ καὶ ἀμερολήπτου, στάσις ἀρνητική μᾶλλον παρά πολεμική. Κατ’ ἀρχὴν καὶ ἀπόλυτος ἐν τούτοις ἀντισοσιαλιστής, δὲν ὑπῆρξε ποτὲ ὁ Δραγούμης. Ἐπίστευε μόνον —καὶ τὴν πίστη του αὐτή, τὴν ὑπεστήριζε μὲ ἰσχυρότατα, σχεδόν ἀκαταμάχητα ἐπιχειρήματα— ἐπίστευε καὶ ἰδίως τὴν ἐποχὴ ποὺ ἔθιξε γιὰ πρώτη φορὰ τὸ ζήτημα τοῦ σοσιαλισμοῦ, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ὄχι μόνον δὲν ἦταν ὥριμη τότε ἀκόμη γιὰ λόγους ἐσωτερικούς (ἐπιχείρημα ποὺ καὶ τώρα πολύ συχνὰ τὸ ἐπικαλοῦνται οἱ ἀντίμαχοι τοῦ σοσιαλισμοῦ) γιὰ νὰ ὑποστῇ τὴν μεγάλη κοινωνική μαρξική μεταρρύθμιση, μὰ καὶ ὅτι δὲν ἦταν δυνατὸν νὰ τὸν ὑφίστατο χωρὶς νὰ ἐξετίθετο σὲ πολύ μεγάλους κινδύνους. «Περιστοιχιζόμαστε», ἔγραφε περίπου (δὲν ἔχω ὑπ’ ὄψιν μου τὴν στιγμὴ αὐτὴ τὰ σχετικά κείμενα), «ἀπὸ ἔθνη βάρβαρα ἢ ἡμιβάρβαρα, ποὺ καὶ ἂν ἐμεῖς θέλαμε νὰ ἡσυχάσαμε δὲ θὰ μᾶς ἄφηναν αὐτὰ σὲ ἡσυχία. Ἄλλως τε γιατί ὅλοι οἱ Ἕλληνες θὰ ἔπρεπε νὰ φροντίσωμε νὰ καλλιτερέψωμε τὴν τύχη μιᾶς τόσο ὀλιγαρίθμου ὁμάδος τῆς ἑλληνικῆς ἐργατικῆς τάξεως, καὶ ν’ ἀδιαφορήσωμε γιὰ τὴν τύχη μιᾶς ἄλλης τάξεως ἀνθρώπων, τόσο πολυαριθμότερης ἀπ’ τὴν πρώτη, καὶ ποὺ ἀποτελεῖ καὶ αὐτὴ μέρος τῆς μεγάλης Ἑλληνικῆς κοινωνίας, ν’ ἀδιαφορήσωμε γιὰ τὴν τύχη τόσων χιλιάδων ὑποδούλων Ἑλλήνων, οἱ ὁποῖοι δὲν θὰ μᾶς ἄφηναν νὰ τοὺς ξεχάσωμε, καὶ ἂν τὸ θέλαμε ἐμεῖς, δημιουργοῦντες κάθε μέρα ζητήματα καὶ μπλέκοντας μας σε πολέμους; Κατὰ τὸν Δραγούμη ἡ Ἑλλὰς δὲν μποροῦσε νὰ μεταβάλῃ κοινωνικό καθεστώς γιὰ λόγους ἐθνικῆς ὑπάρξεως. «Βρισκόμαστε», ἔγραφε, στὴν ἴδια θέση ποὺ βρισκότανε καὶ ἡ Ἰταλία πρὶν ἀπ’ τὴν μεγάλη πολιτική της ἀποκατάσταση (τὸ Ριζορτζιμέντο τοῦ 1869). Ἅμα ξετελειώσουμε καὶ μεῖς τὴν ἐθνική μας ἀποκατάσταση καὶ γινοῦμε δυνατοί, τότε τὸ κάνουμε ὅ,τι θέλουμε τὸ κράτος μας, καὶ τὸ διαλύουμε ἀκόμη ἂν μᾶς κατέβει. Πρῶτα ὅμως πρέπει νὰ γίνουμε δυνατοί, γιατί ἀλλοιῶς κινδυνεύει καὶ αὐτὴ ἡ ὕπαρξίς μας».

    Αὐτὴ περίπου ἦταν ἡ ἀπέναντι τοῦ σοσιαλισμοῦ στάσις τοῦ Δραγούμη ὥς τὴν ἐποχὴ τῶν μεγάλων γεγονότων ποὺ ἐπροκάλεσαν τὴν ἐξορία του στὴν Κορσική κατ’ ἀρχάς, καὶ κατόπιν στὴν Σκόπελο.

    Ἡ μεταστροφή του πρὸς τὸν σοσιαλισμὸ ἢ μᾶλλον πρὸς ἕναν τύπο σοσιαλισμοῦ μὲ βάση τὴν ἀνατολικὴ ὁμοσπονδία μπορεῖ νὰ εἶχε ἤδη συντελεσθῆ στὴ συνείδησή του καὶ πολὺ προτύτερα· πάντως ὅμως καθ’  ὅσον γνωρίζω, πρώτη φορά ἐξεδηλώθη σὲ μερικὰ ἀποσπάσματα τοῦ ἡμερολογίου ποὺ ἐκρατοῦσε στὴν Σκόπελο, καὶ ἀργότερα, ὅταν ἐπέστρεψε στὰς Ἀθήνας, σὲ τρία άρθρα ποὺ ἐδημοσίευσε στὴν «Ἀθηναϊκὴ» ἐπ’ εὐκαιρίᾳ κάποιου περὶ σοσιαλισμοῦ λόγου ποὺ εἶχε γίνει τότε στὸ Κοινοβούλιο.

    Νά τί ἔγραφε σχετικῶς μὲ τὰ ζητήματα αὐτὰ τὸν Αὔγουστο τοῦ 1919 στὸ ἡμερολόγιό του:

    «Ἐγὼ βλέπω στοὺς Ἕλληνες τὴν κρυμμένη δύναμη, γυρεύοντας καινούργια καλούπια, νὰ φκιάσουν στὴν Ἀνατολὴ ἀνατολικό κράτος ἢ ἀνατολικὴ ὁμοσπονδία ἀπὸ κράτη ἐθνικά, ὅπου στὸ καθένα μέσα νὰ μπορῇ νὰ ζῆ αὐτόνομα ἡ ἀλλόφυλη ἀνατολική κοινότητα. Ἔγινε ἐν μέρει καὶ γίνεται ὁλοένα ἡ ἀποκατάστασις τῶν ἀνατολικῶν ἐθνῶν σὲ κράτη ἀνεξάρτητα πρῶτο στάδιο, σύμφωνο μὲ τὸ σύγχρόνο δόγμα τῶν ἐθνικοτήτων. Ἔπειτα θάρθουν κοπαδιαστὰ ἡ αὐτονόμηση τῶν περιφερειῶν σὲ καθένα ἀπὸ τὰ Ἐθνικά κράτη, καὶ ἡ αὐτονόμησις τῶν κοινοτήτων σὲ κάθε περιφέρεια. Θὰ κολλήσῃ ἀπάνω σ’ αὐτὴ τὴν ὀργάνωση τῆς Ἀνατολῆς, ἡ ὀργάνωσις τῶν παντοῦ ἐργατῶν πρὸς κάποια καθολικώτερη κατανομή τοῦ πλούτου (νέα οἰκονομική ὀργάνωση τῆς κοινωνίας χωρίς συγκέντρωση τοῦ κεφαλαίου στὰ χέρια μερικῶν, συνεργατικοί συνεταιρισμοί πίστης, παραγωγῆς καὶ καταναλώσεως) καὶ θὰ βγῆ ἀπ’ ὅλ’ αὐτὰ ἡ μεταμόρφωση τοῦ κράτους μὲ  δυό βάσεις: α΄) τὴν κοινότητα αὐτόνομη καὶ β΄) τοὺς συνεργατικούς συνεταιρισμούς, κράτος- ὁμοσπονδία αὐτόνομων κοινοτήτων, περιφερειῶν ἐθνολογικῶν, τῶν τωρινῶν, κρατῶν, ἐθνικῶν, μικτῶν, μὲ σύνδεσμο οἰκονομικῶν συμφερόντων συνεργατικών».

    Δὲν ἦταν δυνατὸν νὰ ἐκφράσῃ σαφέστερα τὴν μεταστροφή του πρὸς τὸν σοσιαλισμό, ὁ Δραγούμης. Ἡ αὐτόνομή του κοινότης πραγματοποιουμένη τί ἄλλο θὰ ἦταν παρὰ κάτι παραπλήσιον μὲ τὰ ρωσσικά σοβιέτ; Καὶ θἄλλαζε κἂν ἕνα γιῶτα στὶς φράσεις του «καθολικώτερη κατανομή του πλούτου» καὶ «χωρίς συγκέντρωση του κεφαλαίου στὰ χέρια μερικῶν» καὶ ὁ πλέον, ὀρθόδοξος μαρξιστής; Σοσιαλιστὴς τῶν ἄκρων λοιπὸν ὁ Δραγούμης, αὐτὸς ποὺ χρόνια ὁλόκληρα εἶχε κάνει τὸ συστηματικώτερο, τὸ θερμότερο, τὸ ἐνθουσιωδέστερο κήρυγμα τοῦ ἐθνικισμοῦ; Ναί, καὶ ἄς μὴν ξαφνίζῃ τὸ πρᾶγμα. Δὲν ἦταν μούμια ὁ Δραγούμης, ἄνθρωπος κολλημένος σὲ μιὰ ἰδέα καὶ μόνη, σὰ στρείδι, σ’ ὅλη του τὴ ζωή, ἀλλ’ ἄνθρωπος ζωντανός ποὺ ἄλλαζε ὅπως όλα τοῦ κόσμου τὰ πλάσματα καὶ ποὺ ὅταν ὁ νοῦς του τοῦ ἔδειχνε τὸν καινούργιο δρόμο δὲν δίσταζε νὰ τὸν ἀκολουθήση μὲ ὅλη του τὴν ὁρμὴ καὶ τὴν εἰλικρίνεια. Ἄλλως τε ὁ σοσιαλισμός τοῦ Δραγούμη ἀπέβλεπε στὴν ἠθικὴ ἰδίως ἀναμόρφωση τῶν ἀνθρώπων, αὐτὴν κυρίως, καθὼς θὰ ἰδοῦμε σ’ ἄλλο μας ἄρθρο, προσδοκοῦσε ἀπ’ τὸν σοσιαλισμό.

ΙΙ.

         

 Ἔλεγα τελειώνοντας τὸ χθεσινό μου ἄθρο ὅτι ἀπ’ τὸν σοσιαλισμὸ πρὸς τὸν ὁποῖον σταθερὰ εἶχε μεταστραφεῖ ὁ Ἴων Δραγούμης στὰ τελευταῖα του χρόνια προσδοκοῦσε κυρίως τὴν ἠθικὴ ἐξύψωση καὶ ἀναμόρφωση τῶν ἂνθρώπων. «Εἶμαι σοσιαλιστής», λέγει σ’ ἕνα ἀπόσπασμα τοῦ ἡμερολογίου ποὺ κρατοῦσε στὴν Κορσική, «κατὰ τοῦτο, ὅτι γυρεύω καὶ ἐγὼ μιὰ καινούργια τάξη πραγμάτων, μιὰ καινούργια οἰκονομία κοινωνικὴ ποὺ νὰ βοηθῇ, ὅλους, τοὺς λιγώτερους καὶ τοὺς περισσότερους, νὰ ζοῦν καλὰ καὶ νὰ ὑψώνωνται ὅσο μποροῦν  ἠθικά. Δὲν εἶμαι σοσιαλιστὴς ὅσο ὁ σοσιαλισμός ἐνεργεῖ γιὰ τὸ ἰσοπέδωμα τῶν ἀνθρώπων πρὸς τὰ κάτω» (γιὰ τὴν ἀφομοίωση δηλαδὴ τῶν ἀστῶν μὲ τοὺς ἐργάτας καὶ ὄχι τῶν ἐργατῶν μὲ τοὺςἀστούς). Καὶ παραπέρα στὸ ἴδιο ἀπόσπασμα σημειώνει: «Εἶμαι σοσιαλιστὴς ὅσο ἐνεργεῖ ὁ σοσιαλισμὸς γιὰ τὸ λυτρωμὸ τῶν ἀνθρώπων ἀπὸ τοὺς δεσπότας καὶ τοὺς τυράννους, ὅσο ἐνεργεῖ γιὰ τὴν ἐλευθερία τοῦ κάθε ἀτόμου νὰ μπορῇ ν’ ἀνεβῇ ὄχι κοινωνικά, μὰ ἠθικά».

   Εἶπα ὅτι ὁ σοσιαλισμός τοῦ Δραγούμη, ἦταν ἰδιότυπος, συγκερασμένος καὶ μὲ ἐθνικισμὸ ἀρκετὸ, καὶ μὲ τὰ ἰδανικά τῆς ἀνατολικῆς του ὁμοσπονδίας. Σ’ ἕνα ἀπόσπασμα ἡμερολογίου τοῦ τελευταίου ἔτους τῆς ζωῆς του, ἔγραφε τὰ ἑξῆς, ὑπὸ τὸν τίτλον «πρόβλημα», σχετικά μὲ τὸ ζήτημα αὐτό: «νὰ  σ υ μ β ι β α σ τ ῇ  ὁ ἐθνικισμός, ὁ σοσιαλισμός καὶ ὁ ἀνατολισμός. Νὰ βρεθῇ ὁ ρυθμός τους ὁ ἐνιαῖος. Οὔτε ὁ ἐθνικισμός, οὔτε ὁ σοσιαλισμός, οὔτε ὁ ἀνατολισμός μὲ ἱκανοποιεῖ ὁ καθένας τους ὁλοκληρωτικά· τοὺς αἰσθάνομαι καὶ τοὺς τρεῖς καὶ τοὺς ξεπερνῶ». Χαρακτηριστικὴ ἐπίσης τῆς στάσεως του ἀπέναντι τοῦ σοσιαλισμοῦ, εἶνε καὶ μια φράση του, ποὺ εἶχε, εἶνε ἀλήθεια, πολύ παλαιότερα σημειώσει, στὸ «Ὅσοι ζωντανοί», ποὺ δείχνει ὅμως πόσο ο Δραγούμης τὴν ἐποχὴ ἐκείνη εἶχε γιὰ τὸν ρόλο τοῦ πολιτικοῦ τὶς ἀστικὲς ἀντιλήψεις:

  «Ἀλλὰ καὶ σοσιαλισμός ἂν ἔρθῃ», ἔγραφε «ἐγὼ, σὰν πολιτικός αδιάφορος, θὰ τὸν ἐκμεταλλευτῶ». Φράσις ψυχρή, σπανίως συναντώμενη, πρέπει νὰ τὸ ὁμολογήσω, σὲ ὅ,τι ἔγραψε ὁ Δραγούμης, καὶ ποὺ ἀρκετά, ὅσους γνωρίζουν τὶς ἁγνότατες ἰδεολογικές του ἀνατάσεις, ξαφνίζει.

    Ἐπίστευε λοιπὸν ὁ Δραγούμης ὅτι, σὲ κάποιο στάδιο τῆς ἐξελίξεώς του, ὁ σοσιαλισμός μπορεῖ νὰ συμπέσῃ (δὲν λέγω νὰ συμβιβασθῇ) μὲ κάποια μορφὴ ἐθνικισμοῦ, τὴν ὀλιγώτερο Ἐθνικιστική, τὴν ὀλιγώτερο ἢ μᾶλλον τὴν καθόλου ἰμπεριαλιστική. Στὴν σύμπτωση αὐτὴ ἐστήριζε τὸ δυνατὸν τῆς δημιουργίας μιᾶς μεγάλης ὁμοσπονδίας τῶν ἀνατολικῶν κρατῶν τύπου σοσιαλιστικοῦ, γιὰ τὴν ὁποίαν ἂν ζοῦσε θὰ ἐργαζότανε συστηματικώτερα, ἀφ’ οὗ λίγο πρὶν πεθάνῃ εἶχε κιόλας ἀναγγείλει τὴν ἔκδοση ἑνὸς περιοδικοῦ, πρόγραμμα τοῦ ὁποίου θὰ ἤτανε ἡ προπαρασκευαστική ἐργασία γιὰ τὴν ἵδρυση τῆς ἀνατολικῆς αὐτῆς ὁμοσπονδίας.

    «Θεωροῦμεν», ἔγραφε μεταξὺ ἄλλων ἡ ἀγγελία ἐκείνη, τὴν ὁποίαν εἶχαν ὑπογράψει καὶ οἱ κ. κ. Σουλιώτης Νικολαΐδης καὶ Μπούσιος, παλαιοὶ συνεργάται τοῦ Ἴωνος Δραγούμη, «τὸν συνασπισμόν τῶν ἐθνῶν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ τῆς Βαλκανικῆς Χερσονήσου, ὡς τὸ μόνον μέσον ὑπάρξεως καὶ ἡμῶν τῶν Ἑλλήνων ὡς ἐλευθέρου ἔθνους, καὶ ὡς τὸ μόνον μέσον «νὰ περισώσωμεν τὰ κοινὰ ἡμῶν συμφέροντα, νὰ διατηρήσωμεν τὸν ἰδιαίτερον ἡμῶν χαρακτῆρα καὶ νὰ ἀναπτύξωμεν ἐν τῇ καθ’ ἡμᾶς Ἀνατολῇ τὸ ἁρμόζον εἰς ἡμᾶς καὶ τὴν φύσιν αὐτῆς, εἶδος πολιτισμοῦ· νὰ ζήσωμεν οὕτω ἀνετώτερα, ἐλευθερώτερα καὶ δημιουργικώτερα, δηλαδὴ εὐτυχέστεροι».

 

 ***

Δὲν εἶχε λοιπὸν ἐντελῶς παύσει νὰ εἶνε ἐθνικιστὴς ὁ Δραγούμης, γι’ αὐτὸ καὶ προσπαθοῦσε νὰ συγκεράσῃ τὸν ἐθνικισμὸ μὲ τὸν σοσιαλισμό και γι’ αὐτὸ στενῶς κρινόμενος δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὀνομασθῇ σοσιαλιστής. Ἀλλ’ οἱ ἀπέναντι τοῦ σοσιαλισμοῦ ἐπιφυλάξεις του προήρχοντο καὶ ἀπὸ ἄλλη αἰτία. Ὅπως καὶ πολλοὶ ἄλλοι διανοούμενοι καὶ καλλιτέχναι ἀριστερῶν τάσεων ἔτσι καὶ ὁ Δραγούμης τὸν σοσιαλισμό τὸν θεωροῦσε μέσο καὶ ὄχι σκοπό, μέσο γιὰ τὴν ἠθικὴ ἐξύψωση τῶν ἀνθρώπων. Τὸ 1919 ἐσημείωνε στὸ ἡμερολόγιό του: «Τί εἶμαι; Ἐθνικιστής, κοινωνιστής; Ὅλ’ αὐτά, ἀλλὰ προπάντων ἄνθρωπος». Καὶ παρακάτω: «Ἀγαπῶ πάρα πολύ τὸν ἄνθρωπον γιὰ νὰ γίνω στενός σοσιαλιστής. Ὅλες οἱ τάξεις τῆς κοινωνίας πρέπει νὰ ζήσουν» (καὶ ἐδῶ φαίνεται ἀκόμη μιὰ φορά ἡ ἰδιοτυπία τοῦ σοσιαλισμοῦ του, ἀφοῦ ἐφαντάζετο σοσιαλιστικό καθεστώς μὲ ὕπαρξη τάξεων). «Ὅλες εἶνε καταναλώτριες, ὄχι μόνον οἱ ἐργάτες τῆς πολιτείας ἤ τῆς ἐξοχῆς. Αὐτοὶ εἶνε οἱ περισσότεροι, μὰ γιατί νὰ μὴ ζήσουν καὶ οἱ λιγώτεροι;» (μὲ τὴν λέξη λιγότεροι θὰ ἐννοῇ, φαντάζομαι, ἐδῶ ὁ Δραγούμης, ὄχι τοὺς ψυχικῶς ἢ πνευματικῶς ἐκλεκτοτέρους ποὺ θὰ ὑπάρχουν φυσικά καὶ ἐπὶ τοῦ σοσιαλιστικοῦ καθεστῶτος, ἀλλὰ τοὺς κοινωνικῶς, τοὺς ταξικῶς ὀλιγώτερους, ὁπότε παραβλέπει τὸ οὐσιῶδες γνώρισμα τοῦ σοσιαλισμοῦ, τὴν ἐξαφάνιση τῶν τάξεων).

   Γιὰ τὸν σοσιαλιστὴ Δραγούμη ἠθικὴ ἐξύψωσις τοῦ ἀνθρώπου ἐσήμαινε ἰδίως ἀπόκτηση συνειδήσεως, δηλαδὴ κατανόηση τῆς καταγωγῆς του τῆς ἐθνικῆς, τοῦ ἑαυτοῦ του καὶ τῶν δεσμῶν ποὺ τὸν συνδέουν μὲ τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους καὶ τ’ ἄλλα ἔθνη, ἀποκατάστασις μ’ ἄλλα λόγια, μέσα του, τοῦ αἰσθήματος τῆς ἀλληλεγγύης. Πρῶτο χρέος τοῦ ἀνθρώπου γιὰ μιὰ τέτοια εξύψωση εἶνε νὰ νοιώσῃ βαθειὰ τὸν ἑαυτό του. Γιατί «ἔτσι μόνον θὰ νοιώσῃ καὶ ὅλα τ’ ἄλλα, ὅλα τ’ ἀνθρώπινα, καὶ ἔτσι θὰ γίνῃ πιὸ ἄνθρωπος, γιατί θὰ αἰσθάνεται καὶ θὰ ἐνεργῇ στεκόμενος σὲ ἀνώτερο ἐπίπεδο».

      Μὰ φτάνει αὐτό; «Τάχα συνείδηση καὶ ὕψωση ἠθικὴ εἶνε τὸ ἴδιο πρᾶγμα;» καὶ μὲ τὸ ν’ ἀποκτήσῃ συνείδηση ὁ ἄνθρωπος θὰ πῆ πὼς ὑψώθηκε κιόλα; Ὄχι. Ἀλλ’ ἡ εἰκόνα τῆς ἀλληλεγγύης ποὺ ἀποκτᾶ μὲ τὴν συνείδηση ὁ ἄνθρωπος τὸν κάνει νὰ νιώθῃ τοὺς δεσμούς του καὶ νὰ παραδέχεται τὴν μικρότητά του μὲ κάποια φωτεινὴ γαλήνη: «πλαταίνει τὸν ἐγωισμό του, τὸν κάνει ἐπιεικέστερο γιὰ τοὺς ἄλλους, σκληρότερο γιὰ τὸν ἑαυτό του, τὸν ὑψώνει ἀπὸ στενό συμφεροντολόγο σὲ ἀσυμφεροντολόγο τὸν ἄνθρωπο, τὸν κάνει ἀγαθώτερο γιὰ τοὺς ἄλλους, συμπονετικώτερο. Καὶ ἔχοντας πάντα μπροστά του σὰν ὅραμα τὴν εἰκόνα αὐτὴ τῆς ἀλληλεγγύης ζῶντας μέσα στὸ φῶς της, ἐνεργεῖ πιὸ σύμφωνα της, ἀναγνωρίζει τὰ δικαιώματα τῶν ἄλλων, στερεώνει τὸν αὐτοπεριορισμό καὶ τὴν αὐτοκυριαρχία του».

     Τόση μεγάλη σημασία ἔδινε ὁ Δραγούμης στὴν ἠθικὴ ἀξία τῆς ἀλληλεγγύης, ὥστε ἔφθανε νὰ γράφη: «Αὐτὴ ἡ εἰκόνα τῆς ἀλληλεγγύης, ἀποτέλεσμα τῆς συνείδησης, ποὺ ὀργανώνει μιὰν ἠθικὴ ἀνθρώπινη χωρὶς ἀνάγκη ἐπιβολῆς θρησκευτικῆς, αὐτή ἡ ἴδια ἡ ἀλληλεγγύη καταντᾶ γιὰ τους ἁπλοϊκότερους θρησκεία». Γιὰ νὰ ὑψωθῇ ἐν τούτοις ὥς αὐτὸ τὸ σημεῖο δὲν πρέπει ἡ ἀλληλεγγύη νὰ εἶνε στενή, ἀσυνείδητη, «ἡ λεγομένη ἄλληλοβοήθεια», ἀλλὰ νὰ φτάσῃ στὴν ἔννοια τῆς ἀληθινῆς, τῆς πλατειᾶς, ἀνθρώπινης ἀλληλεγγύης», καὶ δὲν ἔχει ἀκόμη σημασία ἂν ὅλοι ἢ ὀλίγοι

μόνον ἀπὸ ὅσους παίρνουν συνείδηση τῆς ἀλληλεγγύης στὴν ὑψηλή της ἔννοια αὐτὴ, ἐπιτυγχάνουν καὶ τὴν τελικὴ ἐξύψωσή τους.

    «Ἀδιάφορο», λέγει ὁ Δραγούμης, «ἐσὺ κάνε τὴ δουλειά σου, παῖρνε συνείδηση τῆς ἀλληλεγγύης, ζῆσε σὲ ὑψηλό ἠθικό ἐπίπεδο, ἀφοῦ μάλιστα αὐτὸς εἶνε καὶ ὁ προορισμός σου». Καὶ ὅσο γιὰ τοὺς ἄλλους «ὅ,τι ἔχουν καλλίτερο μέσα τους θὰ ἐπηρεασθῇ ἀπὸ σένα καὶ εἶνε ἄξιος ὁ μισθός σου».

 

***

Βλέπομε λοιπόν ποιὸς ἀπάνω κάτω ὑπῆρξε ὁ σοσιαλισμός ̶ ἀνθρωπισμός τοῦ Δραγούμη. Ὁ σοσιαλισμὸς αὐτὸς ἦταν ἕνας οὐμανιταρισμὸς μὲ ἠθική μὲν βάση, μιὰ πλατειὰ ἀνθρώπινη ἀλληλεγγύη, μὲ ὑλικὴ δὲ, ἕναν δικαιότερο καταμερισμό τοῦ πλούτου. Φυσικά γιά ἕναν σοσιαλιστὴ τῆς ἄκρας ἀριστερᾶς ὁ σοσιαλισμὸς αὐτὸς κάθε ἄλλο παρὰ ἐπαρκὴς εἶνε. Εἶνε ὅμοια μὲ τὸ παραπάνω ὅταν λάβῃ κανείς ὑπ’ ὄψιν του ὅτι προέρχεται ἀπὸ ἕναν ἐθνικιστὴ σὰν τὸν Δραγούμη, εἰς τὸν ὁποῖον πολὺ ὀλίγο συμπαθής ἦταν ἡ στιγμὴ ποὺ ἄρχισε νὰ μεταστρέφεται, ὁ σοσιαλισμός, εἴτε συντηρητικός εἴτε τῶν ἄκρων.

 

ΜΕΤΑΓΡΑΦΗ-ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΩΝΤΑΣ ΤΣΙΓΚΑΣ 

 

*Το άρθρο δημοσιεύτηκε, σε δυο μέρη, στη στήλη Αι επιφυλλίδες της «Βραδυνής» με τον τίτλο Μία άγνωστος όψις του  Ίωνος Δραγούμη, το μεν μέρος  Ι στο φύλλο της Παρασκευής 11.2. 1927, σελ. 3 το δε μέρος ΙΙ  στο φύλλο του Σαββάτου 12.2.1927, σελ.3.