«Χρήσεις επιλεκτικές και στρεβλωτικές»

 

  

ΔΙΑΤΗΡΩ ΚΑΠΟΙΕΣ ΑΝΤΙΡΡΗΣΕΙΣ για ορισμένα απ’ όσα διατυπώνονται, στα δυο αποσπάσματα που παρατίθενται εδώ, από το βιβλίο του Παρασκευά Ματάλα* αλλά μαζί επιχαίρω, κυρίως, για όσα βλέπετε να επισημαίνω με έντονη γραφή. 

Ο Δραγούμης αναφέρει για πρώτη φορά τον Γάλλο λογοτέχνη, διανοητή, σφοδρό αντισημίτη και εθνικιστή πολιτικό Μωρίς Μπαρρές (1862-1923) στο μικρό κεφάλαιο Barrès του βιβλίου του Το μονοπάτι, που ολοκληρώθηκε μεν το 1902 αλλά εκδόθηκε μετά το θάνατό του, το 1925. Τον αναφέρει επίσης στα Τετράδιά του, τα οποία άρχισαν να δημοσιεύονται συστηματικότερα το 1985 ενώ ακόμα δεν έχει ολοκληρωθεί η δημοσίευσή τους. Τουτέστιν, ό,τι κάνει επί του προκειμένου ο Δραγούμης το κάνει ιδιωτικώς όσο ζει... Από το 1925 και μετά είχαν «εκδηλωθεί» και άλλοι λόγιοι ως «μπαρρεσικοί»  (Γιώργος Θεοτοκάς, Κώστας Βάρναλης, Νίκος Καζαντζάκης, Κ. Θ. Δημαράς, Στρατής Μυριβήλης, Θανάσης Πετσάλης, Κλέων Παράσχος κλπ.) για τους οποίους όμως δεν επιφυλάχθηκε η ανάλογη «κατακραυγή» και επομένως, μάλλον δεν είναι ο Δραγούμης «ο εισηγητής του Μπαρρές στην Ελλάδα», τουλάχιστον με τον ...«ενοχοποιητικό», οριστικό και εμφατικό τρόπο που αυτό κατά καιρούς διατυπώθηκε. Μάλιστα θυμίζω πως η Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου υποστήριξε ότι ο Δραγούμης «απέκρυψε» από το κοινό του την μπαρρεσιανή του ταυτότητα και δυτικότροπη πνευματική επιρροή που δέχτηκε από νωρίς.

Η αποστασιοποίηση του Δραγούμη από τον Μπαρρές («Λατρεία του εγώ»/culte de moi) αρχίζει μάλλον να διαφαίνεται —σχεδόν αποκλειστικά στα Τετράδιά του— ήδη από τη στιγμή που αυτός θα γίνει θιασώτης της Νιτσεϊκής φιλοσοφίας της ενέργειας και της Θέλησης για δύναμη — βλ. ιδίως στην μαχητική του αρθρογραφία, εκ μέρους των «νασιοναλιστών», στον Νουμά— από τα 1906 κι ύστερα. Ο μπαρεσικός Δραγούμης  ξεθυμαίνει, εντυπωσιακά μάλλον, από τα 1911, πράγμα που υπομνηματίζει ίσως η προμετωπίδα τού Όσοι ζωντανοί «Ἄφετε τοὺς νεκρούς θάπτειν τοὺς ἑαυτῶν νεκρούς». Ο «Εθνικισμός του» (ο Δραγούμης προτιμούσε το Εθνισμός) αρχίζει να μεταπλάθεται ήδη από το 1908 (Οργάνωση Κωνσταντινουπόλεως, συνύπαρξη-συνεννόηση των Εθνοτήτων, Ανατολική συνομοσπονδία-«Ανατολισμός»).

Ας μου συγχωρεθεί που κάνω επιλεκτική χρήση των εδαφίων  από το σπουδαίο βιβλίο του Π. Ματάλα. Τον θεωρώ  ως έναν από τους λίγους Πανεπιστημιακούς**, στο τελευταίο μισό του αιώνα, που σήκωσαν το βάρος, επιστρατεύοντας το ανάλογο θάρρος, να φωτίσουν (1) την απόσταση που χώρισε, κατά τη διαδρομή, τον Δραγούμη από τον Μπαρρές και (2) την απουσία  φυλετικών εμβολίμων (εθνοφυλετικός δαρβινισμός και ρατσισμός) στον «Εθνικισμό του» και κατά συνέπεια στο έργο του.

...Ο Ίων Δραγούμης ομολογούσε ότι, παρότι ο ίδιος δεν ήταν πατριώτης, ήθελε να φτιάξει πατριώτες, να κεντρίσει και να κολακέψει «το εθνικό αίσθημα» των άλλων. Ο τρόπος σκέψης ενός ιδεώδους μπαρεσικού εθνικιστή, όπως ήταν ο Δραγούμης, είναι αποκαλυπτικός: ο εθνικιστής δημιουργεί τον εθνικισμό του σαν μια αναγκαιότητα του εγώ, σαν μια μέθοδο να ορίζεις ανθρώπους, ένα μέσον που χρησιμοποιείται, από μια νιτσεϊκή βούληση για ισχύ, για να ασκήσει επιρροή και εξουσία πάνω στους άλλους κατασκευάζει ιδέες, υποκρίνεται, κολακεύει αντιλαμβάνεται το έθνος σαν προέκτασή του και σαν το προνομιακό πεδίο ανάδειξής του. Επιλέγει τον εθνικισμό επειδή θέλει να προσαρμοστεί στην «εποχή» του, που «είναι εποχή εθνικισμού», ο οποίος «σφίγγει κάθε άλλη αντίληψη και πάει να την πνίξει». «Ώσπου να έλθει άλλη τρέλα των ανθρώπων!».

Κάποιες στιγμές μπορεί να βλέπει, μαζί με τον Νίτσε, ότι ίσως να είναι «αναχρονισμός το να πασχίζομε να φτιάνομε έθνη». Ο μπαρρεσικός εθνικιστής έχει συχνά επίγνωση του βαθμού στον οποίο ο ίδιος κατασκευάζει τον εθνικισμό του, δηλαδή μια ιδιαίτερη εκδοχή για το έθνος, και υπερηφανεύεται γι' αυτό. Τεκμήριο αυτής της σύνδεσης μεταξύ εγωτισμού και εθνικισμού είναι ότι ο Ίων Δραγούμης αρχίζει να αμφισβητεί ταυτόχρονα και τους δύο. Ο Δραγούμης συνιστά ένα τόσο καλό παράδειγμα ίσως επειδή διαθέτουμε το ημερολόγιο της «εσωτερικής ζωής» του. Όταν το 1915, πλέον, χαρακτηρίζει τα βιβλία που είχε γράψει -λόγω μιας «κακής φιλοδοξίας», όπως λέει ως «εθνικιστική ψυχολογία», κάνει μια διαπίστωση που θα μπορούσαμε να κάνουμε κι εμείς σήμερα. Για τον ίδιο επρόκειτο για μια τυπική διαδικασία αυτοανάλυσης.⁽¹⁾

…………………………………………………………………………………………………

...Αν εξετάσουμε τη μετά θάνατον μοίρα του Ίωνα Δραγούμη, θα παρατηρήσουμε αναλογίες με εκείνη του Μπαρρές, αλλά και διαφορές. Ως εισηγητής του στην Ελλάδα, χρησιμοποιήθηκε και χρησιμοποιείται μέχρι και σήμερα ευρέως από όσους αναφέρονται με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στον εθνικισμό. Ο Δραγούμης δεν βαρύνεται με κάποιο αμάρτημα που να θεωρείται ανάλογο με τον αντισημιτισμό του Μπαρρές.

Αντίθετα, ο ρόλος του στην εθνική σύγκρουση για επικράτηση στη Μακεδονία και άλλα βιογραφικά στοιχεία, όπως η σχέση του με την Πηνελόπη Δέλτα και ο τραγικός του θάνατος (αλλά πολύ λιγότερο όσα εκείνος θεωρούσε πιο σημαντικά το λογοτεχνικό έργο του, ο δημοτικισμός, η επιρροή του σε σημαντικούς ακολούθους και, κυρίως, η “εσωτερική ζωή” του), του προσέδωσαν ευρύτερη αίγλη" η οποία βοήθησε και ενίσχυσε τις χρήσεις του από την άκρα δεξιά και τους κάθε λογής σύγχρονους εθνικιστές — χρήσεις όμως που δεν είναι απλώς επιλεκτικές και στρεβλωτικές αλλά βρίσκονται σε πλήρη αντίθεση με τις επιλογές που είχε κάνει τελικά ο ίδιος ο Δραγούμης.⁽²⁾

*Τα αποσπάσματα προέρχονται από το βιβλίο του Παρασκευά Ματάλα, Κοσμοπολίτες εθνικιστές – Ο Μωρίς Μπαρρές και οι ανά τον κόσμο «μαθητές» του, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2021. (1) σελ. 368-369 (2) σελ. 362. 

**Θα πρέπει ασφαλώς να αναφέρω και τους: Παντελή Βουτουρή, Έφη Γαζή και Αλεξάνδρα Δεληγιώργη για τις εργασίες τους στην ίδια κατεύθυνση.

________________________________________________________ 

Κατεβάστε από (κλικ) ΕΔΩ το εισαγωγικό κεφάλαιο του βιβλίου  Kεφ. 1, «Εισαγωγικά: Ο μπαρρεσικός εθνικισμός και οι προσήλυτοί του», σελ. 13-50 και ένα μέρος από το εκτενές και σημαντικό Κεφ. 7, «Τα 20 χρόνια της σχέσης του Ίωνα Δραγούμη με τον Μπαρρές και τον εθνικισμό: Από τον προσηλυτισμό στη ρήξη» (τις σελ. 246-259).

__________________________________________________________