Παραναγνώσεις στον Δραγουμη

  

   

 

«ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΑΜΦΙΒΟΛΙΑ» πως η «ανάγνωση» του Δραγούμη ξεκίνησε από πολύ παλιά, δυστυχώς, και στους ακαδημαϊκούς κύκλους, με λάθος τρόπο (ελλειπείς «κρίσιμες» αναφορές και  τεκμήρια). Ακόμα και η σπουδαία Άλκη Νέστωρος αναγνωρίζει στοιχεία βυζαντινολατρείας στον Ίωνα Δραγούμη κι επίσης αντανακλαστικά συντηρητισμού σε μια προσπάθεια αντίστασης στην πρόοδο και την επερχόμενη πάλη των τάξεων προς χάριν της διάσωσης της  καθεστηκυίας κοινωνικής δομής (!) Είδε κι αυτή πως ο Δραγούμης (όπως και η Εθνογραφία-Λαογραφία) στηρίχτηκε στην «εθνικότητα» και στη διατήρηση της «εθνικής μας κληρονομιάς», αντί να προσανατολίζεται στη θεωρία της εξέλιξης και της προόδου.  

Και όμως, ο Δραγούμης έπιανε το νήμα μιας απωλεσθείσας (κάπου όμως και ανέλπιστα σωσμένης) «συνέχειας». Εκεί που χτύπησε δυνατά η καρδιά του ήταν στα τουρκοκρατούμενα χώματα και στον Έξω Ελληνισμό. Το 1821 δεν είχε λυτρώσει ολόκληρη τη «Φυλή» (τό Γένος...).  Εκεί επομένως, κατά τον Δραγούμη, άξιζε να σωθούν Όσοι ζωντανοί έμεναν ακόμα (τρόποι, ψυχές, παρακαταθήκες) που δυνάμωναν δεσμούς και σημασίες... Η προμετωπίδα του τελευταίου  βιβλίου, που τύπωσε αυτός όσο ζούσε, ἄφες τοὺς νεκροὺς θάψαι τοὺς ἑαυτῶν νεκρούς, δεν αποτελούσε άραγε δήλωση, περί του αντιθέτου, σε σχέση με όσα υποστηρίζει η, καθ' όλα σπουδαία  και τόσο πρόωρα χαμένη, Λαογράφος μας;

…Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι γύρω στα 1900 συντελείται μια σημαντική ιδεολογική αλλαγή: η εικόνα του «Έλληνα» υποχωρεί μπροστά στην εικόνα του «Ρωμιού», του λαϊκού ήρωα, όπως για παράδειγμα του Μακρυγιάννη ή του Οδυσσέα Ανδρούτσου. Η κλασικιστική τάση αντικαθίσταται από τη λαϊκιστική, τη «δημοτική» τάση, η οποία αναγνωρίζει τον λαό ως τον μοναδικό γνήσιο δημιουργό του πολιτισμού. Η ελίτ πρέπει να αντλεί από την πηγή της λαϊκής παράδοσης, που αποτελεί τον αληθινό εθνικό μας πολιτισμό· στη συνέχεια, οφείλει να δίνει μορφή στην έμπνευσή της και να επιστρέφει τις δημιουργίες της πίσω στον λαό, ως «σάρκα από τη σάρκα του». Αυτό είναι το αληθινό ρομαντικό ιδεώδες, το οποίο εισέρχεται στην Ελλάδα γύρω στα 1900 μέσω της Γερμανίας. Ένας εξέχων εκπρόσωπος αυτής της τάσης είναι ο Ίων Δραγούμης, ο οποίος, κατά τα πρώτα χρόνια της πνευματικής του διαδρομής, υπήρξε μαθητής του Νίτσε και του Μπαρρές.¹⁷

Η έννοια του λαού, όπως διαμορφώνεται από τον Ίωνα Δραγούμη, είναι επίσης προσανατολισμένη προς το παρελθόν. Στην προκειμένη περίπτωση, ωστόσο, δεν πρόκειται για το απώτερο παρελθόν της Κλασικής Αρχαιότητας, αλλά για το πρόσφατο παρελθόν: τους μεταβυζαντινούς χρόνους και τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας. Το «πνεύμα της φυλής», ο αυθεντικός ελληνικός χαρακτήρας, εντοπίζεται πλέον στον λαϊκό πολιτισμό, ο οποίος ανάγει τις ρίζες του στη βυζαντινή παράδοση.

Ο λαός, δηλαδή το αγροτικό τμήμα του πληθυσμού, θεωρείται ότι ενσαρκώνει όλες τις αρετές του έθνους και, επιπλέον, ότι λειτουργεί ως θεματοφύλακας της παραδοσιακής τάξης. Η ρομαντική αυτή αντίληψη, κατεξοχήν συντηρητική, επιστρατεύεται πλέον προς την κατεύθυνση της ιδεολογικής ανάγκης για εθνική αλληλεγγύη — μιας ανάγκης που καθίσταται ολοένα και πιο επιτακτική, καθώς οι κοινωνικές αντιθέσεις οξύνονται και η ταξική σύγκρουση φαίνεται να βρίσκεται προ των πυλών.

Με την εξιδανίκευση των συντηρητικών τρόπων ζωής του αγροτικού λαού, η λαογραφία υπηρετούσε συνειδητά την κυρίαρχη ιδεολογία της περιόδου, η οποία επικεντρωνόταν στην «εθνικότητα» και στη διατήρηση της «εθνικής μας κληρονομιάς», αντί να προσανατολίζεται στη θεωρία της εξέλιξης και της προόδου. Η τελευταία συνδεόταν με το δόγμα του «διεθνισμού» και, ως εκ τούτου, θεωρούνταν επικίνδυνη για την εθνική μας εμπειρία.¹⁸

Σε αυτό το σημείο παγιώνεται η μανιχαϊστική διάκριση ανάμεσα, αφενός, στην «εθνική παράδοση», η οποία αντιπροσωπεύει το Καλό, και, αφετέρου, στην ξένη επιρροή —συμπεριλαμβανομένης και της σύγχρονης τεχνολογίας—, η οποία αντιπροσωπεύει το Κακό. Η διάκριση αυτή θα εξακολουθήσει να μας κατατρύχει έως τις μέρες μας.

Η διάκριση αυτή είναι, βεβαίως, αμιγώς ιδεολογική και δεν αντιστοιχεί καθ’ οιονδήποτε τρόπο στις πραγματικές συνθήκες της ζωής, ούτε κατά την περίοδο εκείνη ούτε και σήμερα.*

[Το κείμενο σε Μετάφραση από τα Αγγλικά]  

 

________________________________ 

 

17 See Ion Dragoumis, My Hellenism and the Hellenes (1903-1909) and Hellenic Culture (1913), re-edited together by Philip Dragoumis (Athens, 1927), pp. 210, 216-19 and passim (in Greek). For a discussion on the "laicistic" trend in the ideology of the early nine-teenth century, see my Theory of Folklore in Greece, pp. 154-56.

 

18 See what Ion Dragoumis has to say in the dispute that broke out in the camp of the demoticists (dividing them into "nationalists" and "socialists") after the publication of Skleros' book, Our Social Problem (1907), in Rena Stavridi-Patrikiou, ed., Demoticism and Social Problem (Athens, 1976), pp. 51-61, 164-73 (in Greek). Cf. Ion Dragoumis, Community, Nation and State: Selection of Texts Introduction and Notes by Philip Dragoumis (Thessaloniki, 1962), pp. 35-55 (in Greek).

*Alke Kyriakidou-Nestoros, from: “Introduction to Modern Greek Ideology and Folklore”, in: Journal of Modern Hellenism, Vol. 3, 1986, pp. 35-46

 

 

Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος (Θεσσαλονίκη, 17.6.1935 – 26.9.1988). Ήταν λαογράφος και καθηγήτρια πανεπιστημίου, κόρη του καθηγητή λαογραφίας του ΑΠΘ Στίλπωνα Κυριακίδη. Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του ΑΠΘ και συνέχισε τις σπουδές της στην κοινωνιολογία και τη λαογραφία, στην Πενσιλβάνια των ΗΠΑ και έπειτα στο Παρίσι. Εκεί γνωρίστηκε και δέχθηκε επιρροές από τον ανθρωπολόγο Κλοντ Λεβί-Στρος. Το 1976 διαδέχθηκε τον πατέρα της στην έδρα λαογραφίας του ΑΠΘ. Μελέτησε κυρίως τον ελληνικό λαϊκό πολιτισμό και συνέγραψε πολλές σχετικές μελέτες· ενδεικτικά: Λαογραφικά μελετήματα, Οι δώδεκα μήνες: Τα λαογραφικά, Τα υφαντά της Μακεδονίας και της Θράκης, Η θεωρία της ελληνικής λαογραφίας: Κριτική ανάλυση κ.ά. Επίσης, μετέφρασε έργα του Λεβί-Στρος. Λίγο πριν πεθάνει, δώρισε το προσωπικό αρχείο και τη βιβλιοθήκη του Στίλπωνα Κυριακίδη στο αρχείο της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ.