«Τι κρίμα που τους παίρνουν τη γλώσσα τους!» (Πώς λογοκρίθηκε ο Ίων Δραγούμης)

 

ΤΟ ΠΑΡΑΚΑΤΩ  ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΝΕΒΑΣΕ την 19.3.26  στο blog του Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία ο συγγραφέας και υπερασπιστής των λέξεων Νίκος Σαραντάκος ΚΛΙΚ Πληθώρα σχολιασμών ακολουθεί την ανάρτηση (επί δικαίων και αδίκων, όπως συμβαίνει με τα σχόλια κατά το σύνηθες). Το αναδημοσιεύω εδώ με τις ευχαριστίες μου και μετά χαράς μεγάλης…

 

Ο φίλος Νώντας Τσίγκας, που ασχολείται εδώ και χρόνια με το έργο του Ίωνα Δραγούμη, και ειδικότερα με τα αδημοσίευτα χειρόγραφά του, εξέδωσε το 2021 από τις εκδόσεις Πατάκη το βιβλίο Τα «κρυμμένα» ημερολόγια (Οκτώβριος 1912-Αύγουστος 1913), και στο τέλος του 2025, από τον ίδιο εκδοτικό οίκο, το «Θα ζήσω καίοντας τον εαυτό μου» – Τα αδημοσίευτα τετράδια 1902-1904.

Πρόκειται για εξαιρετική δουλειά, που κρύβει πολύ μόχθο, καθώς ο Τσίγκας δεν αρκέστηκε στη μεταγραφή των κειμένων αλλά παραθέτει πολυσέλιδη εισαγωγή, εξαντλητικές υποσημειώσεις και επίμετρο.

Τα τετράδια έχουν χαρακτήρα ημερολογιακό αλλά κυρίως εξομολογητικό, διότι στις ημερολογιακές εγγραφές δεν καταγράφει ο Δραγούμης τα πεπραγμένα της ημέρας αλλά στοχασμούς του. Άλλωστε, έγραφε καθημερινά και μανιωδώς. «Ως που να πεθάνω, α) θα ζω, και β) θα γράφω σ’ ένα τετράδιο», σημειώνει το 1906 σε ένα από τα αδημοσίευτα τετράδιά του (κάποια από αυτά είναι διαθέσιμα στον ιστότοπο της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα, όπου απόκεινται τα Αρχεία του Ι. Δραγούμη). Γι’ αυτό και ο Τσίγκας στο Επίμετρο αναρωτιέται αν ο Ίων  Δραγούμης είναι ο εισηγητής της «εξομολογητικής λογοτεχνίας».

Ωστόσο, το σημερινό μου άρθρο δεν αφορά τόσο πολύ τα κείμενα των αδημοσίευτων τετραδίων του Δραγούμη, όσο μιαν αποκάλυψη, την αποκάλυψη μιας λογοκριτικής επέμβασης, που φέρνει στο φως ο Νώντας Τσίγκας στην αρχή του βιβλίου αυτού. Την είχε ήδη  αναφέρει σε σχόλιό του ο φίλος μας ο Theo, πριν από δυο μήνες περίπου. Είχα σκοπό να αναβαθμισω το σχόλιο σε άρθρο, διότι τα σχόλια λίγοι τα διαβάζουν, αλλά το αμέλησα. Χτες ο φίλος μας ο π2 στο BlueSky (πλατφόρμα εναλλακτική του Χ-Τουίτερ) ανέφερε επίσης τη λαθροχειρία αυτή, ενώ στη συζήτηση θίχτηκε και ένα ορθογραφικό θέμα, οπότε αποφάσισα να  γράψω σήμερα.

Λοιπόν, στο Τετράδιο 19 του Αρχείου Δραγούμη (Απρίλιος 1914), υπάρχει μια εγγραφή, που αφορά την περίοδο 1902-1904, η εξής:

 

Dénationalisation

Ήμουν στό Μπούκοβο μια μέρα, θα ήταν η άνοιξη του 1903 ή του 1904, χωριό στο ρίζωμα του Περιστεριού, μια ώρα άπό τό Μοναστήρι πάνω κάτω. Και πήγα στο σκολειό με το Βασιλάκη. Οι κάτοικοι είναι Σλαύοι (όχι Βούλγαροι) ορθόδοξοι πατριαρχικοί (όχι σχισματικοί). Ο δάσκαλος Έλληνας. Και είδα τα παιδάκια αύτά που τυραννιούνταν για να μάθουν ελληνικά, και μάλιστα καθαρεύουσα. Είπα του Βασιλάκη»: «Τι κρίμα!» Αργότερα με πείραζε ο Βασιλάκης ότι λυπήθηκα που παίρνουν τη γλώσσα τους σ’ αύτά τα παιδάκια για να τα κάνουμε Έλληνες. Είχα την αίσθηση της διαφοράς των έθνών αναμεταξύ τους και κάποια άντιπάθεια κοντά στα άλλα για την καθαρεύουσα που μ’ αύτήν πολεμούσαν νά τους αντι­καταστήσουν τη φυσική τους λαλιά, τα σλαυϊκά, που, όσο πρωτόγονα και [να] ήταν σ’ αύτά τα μέρη και όσο χωριάτικα, πάλι καλλίτερα ήταν άπό την ξένη γλώσσα, καί μάλιστα την καθαρεύουσα που γύρευε ο δάσκαλος να χαράξει στό μνημονικό των παιδιών αύτών με τα γαλανά μάτια και τα ξανθά μαλλιά. «Τί κρίμα που τους παίρνουν τη γλώσσα τους!» Αυτό είπα του Βασιλάκη. Η γλώσσα είναι το φυσικό φυτό που φυτρώνει ατόφυο στον κάθε λαό και που είναι πολύτιμο σαν την ψυχή του.

 

Η εγγραφή αυτή, που δίκαια ο Νώντας Τσίγκας τη χαρακτηρίζει «συγκλονιστική», δεν συμπεριλήφθηκε στον Ε’ τόμο των  «Φύλλων ημερολογίου 1913-1917» του Ι. Δραγούμη, που εκδόθηκε το 1986 από τον Ερμή σε επιμέλεια του Θ.Ν. Σωτηρόπουλου.

Είναι η μοναδική εγγραφή των χειρογράφων  που δεν έχει συμπεριληφθεί στην  έκδοση, κάτι που δείχνει πως, ολοφάνερα, η παράλειψη δεν ήταν  τυχαία, αφού μάλιστα ούτε ο επιμελητής ούτε ο υπεύθυνος έκδοσης αναφέρουν κάτι για παραλείψεις.

Μάλιστα, ο Τσίγκας αναφέρει  ότι, με τη χρονολογική σειρά, η κομμένη εγγραφή έπρεπε να  βρίσκεται στη  σελ. 54 του Ε’ τόμου που τυπώθηκε το 1986. Στη θέση εκείνη έχουν τυπωθεί δυο παραθέματα (του Όσκαρ Ουάιλντ στα αγγλικά και του Ντοστογιέφσκι στα γαλλικά), που ο Δραγούμης τα είχε τοποθετήσει στην πρώτη σελίδα του τετραδίου του, κάτι που με κάνει να σκεφτώ ότι  η αφαίρεση  της «σκανδαλώδους» εγγραφής  έγινε «επί του πιεστηρίου», που λέει ο λόγος, τελευταία στιγμή, και  μπήκαν στη θέση της τα αποσπάσματα των Ουάιλντ-Ντοστογιέφσκι για να μη χαλάσει η σελιδοποίηση.

Ο Τσίγκας λέει ότι αυτή η «παράλειψη» αποτελεί «εμφατικό παράδειγμα της παραμορφωτικής (και κάποτε λογοκριτικής) τακτικής από την οποία τόσο έχει υποφέρει ο Δραγούμης». Επιεική τον  βρισκω για μια κατάφωρη λαθροχειρία. Το 1914, που ο Δραγούμης γράφει την παραπάνω εγγραφή, σύμφωνα με δικά του γραφτά,  λέει ο Τσίγκας, τελειώνει «η εθνικιστική του περίοδος».

Όσο για το ορθογραφικό σκέλος, το κείμενο του Δραγούμη έχει δυο-τρεις διαφορές από τη σημερινή ορθογραφία. Βλέπουμε «σλαυϊκός», «καλλίτερος» και «ατόφυος». Στη συζήτηση  που έγινε χτες, ο φίλος μας ο Δύτης αναρωτήθηκε αν η γραφή «ατόφυος» είναι ιδιοτροπία του Δραγούμη.

Όχι, δεν ήταν ιδιοτροπία του Δραγούμη· γραφόταν ευρύτερα τότε. Έτσι την έγραφε τη λέξη ο Ψυχάρης, η κεντρική προσωπικότητα του μαχόμενου δημοτικισμού. Έχει ετυμολογική βάση, διότι η λέξη ατόφιος προέρχεται από το «αυτοφυής» μέσω του αμάρτυρου τύπου «*αυτόφυος». Ο Δραγούμης στα γλωσσικά ήταν μαθητής του Ψυχάρη και του Νουμά. Και ο Εμμανουήλ Κριαράς «ατόφυος» γράφει.  Στα νεότερα χρόνια, τη γραφή «ατόφυος» την ανάστησε ο Γ. Μπαμπινιώτης στο λεξικό του, αλλά δεν είναι αυτός ο πρώτος που την εισηγήθηκε.

Η σχολική ορθογραφία είναι «ατόφιος», με το σκεπτικό ότι, όποιος σήμερα χρησιμοποιεί τη λέξη, δεν σκέφτεται καθόλου τον αυτοφυή. Εξάλλου, δεν νομίζω να υπάρχει στη  γλώσσα άλλο επίθετο σε -υος.

Αλλά βέβαια  η  ορθογραφία είναι το δευτερεύον.