«σκοτείνιασε ένα δυνατό φως...»

 

  

 

Ευχαριστίες εκ βάθους στον συγγραφέα  κ. Διαμαντή Αξιώτη που ζει στην Καβάλα και παραχώρησε το δυσεύρετο 1ο τεύχος του περιοδικού Εννέα Οδοί από τη συλλογή του για να αντιγραφεί το άρθρο αυτό. Στον αδελφικό φίλο Κώστα Λαπαρίδη που κινητοποίησε φίλους του -τους οποίους βαθιά επίσης ευχαριστώ από εδώ- για να το αντιγράψουν και να μου το στείλουν. 

 

 

O ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΣ ΚΡΙΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΣ της Θεσσαλονίκης Πέτρος Σπανδωνίδης (1890-1964), ιδρυτικό μέλος της  Εταιρίας Λογοτεχνών Θεσσαλονικης, είχε σκεφθεί, στις αρχές της δεκαετίας του ’60, να εντάξει –ατύπως, αφού αυτοί δεν ζούσαν πια– δυο ακόμα συγγραφείς, με καταγωγή από την Μακεδονία, στη «Σχολή της Μακεδονίας» όπως ήθελε να την ονομάσει. Ο ίδιος είχε ολοκληρώσει και ετοιμαζόταν να  εκδώσει βιβλίο σχετικό με την «Εσωτερική μαγική λογοτεχνία» και τους συγγραφείς που διέπονταν από το «μαγικό» πνεύμα του εσωτερισμού ανάμεσα στους οποίους συμπεριελαμβάνονταν κι αυτοί. Ο ένας από τους συγγραφείς ήταν ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος, με καταγωγή από την Κατράνιτσα Εορδαίας (σμρν. Πύργοι) και το Μελένικο (που ανήκει σήμερα στην Βουλγαρία). Ο άλλος, ήταν ο έλκων την καταγωγή από το Βογατσικό της Καστοριάς Ίων Δραγούμης, που γεννήθηκε και πέθανε στην Αθήνα. Η ιδέα του Σπανδωνίδη ως προς τα δυο αυτά πρόσωπα εγκαταλείφθηκε τελικά ενώ ο θάνατός του, το 1963, ακύρωσε και την έκδοση του σχετικού βιβλίου. Στο 1ο τεύχος του βραχύβιου περιοδικού 9 Οδοί της Καβάλας (1958-1960) ο Σπανδωνίδης δημοσίευσε το άρθρο  για τον Ίωνα Δραγούμη που παραθέτουμε εδώ κάνοντας στο σχολιασμό μερικές απαραίτητες διορθώσεις και παρατηρήσεις...

 

 

Π  Ε  Τ  Ρ  Ο  Σ    Σ  Π  Α  Ν  Δ  Ω  Ν  Ι  Δ  Η  Σ

 

 

ΙΩΝ ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ*

 

  

 

       

        Τὸν Αὔγουστο τοῦ 1920 σὲ μιὰ μεγάλη ἔξαψη πολιτικῶν παθῶν, δολοφονήθηκε ὁ Ἴων Δραγούμης. Σήμερα, ἔπειτα ἀπὸ τόσα χρόνια, μποροῦμε νὰ σταματήσουμε τὴ σκέψη μας στὸν ὑπέροχον αὐτὸν Ἕλληνα, τὸν ὑπέροχο Μακεδόνα, ἕναν ἀπὸ τοὺς πιὸ σημαντικοὺς ἀναγεννητικοὺς παράγοντες τοῦ νεωτέρου Ἑλληνισμοῦ καὶ νὰ ὁρίσουμε τὴ σημασία τῆς προσφορᾶς του.

        Ἀναλογιζόμαστε τώρα πόσο κακὸ ἦταν τοῦτο, νὰ σταματήση βίαια ἡ ἐμπνευσμένη δράση του. Ὅταν ὁ Δραγούμης σκοτώθηκε, σὲ ἡλικία 47[1]ἐτῶν, στὴν ἀκμὴ τῆς δράσης του στὴν Ἑλλάδα, σκοτείνιασε ἕνα δυνατό φῶς μιὰ δυνατή θέληση τσάκισε, ἕνας ἄνθρωπος ἐμπνευσμένος, ἕνας πιστὸς τῆς ἐθνικῆς ἰδέας, ἔσβησε.

         Ὁ Ἴων Δραγούμης ἀπὸ καταγωγὴ Δυτικομακεδόνας, γεννήθηκε στήν Ἀθήνα στὰ 1878. Σὲ ἡλικία 24 ἐτῶν, στὰ 1902, διορίστηκε πρόξενος στὸ Μοναστήρι. Ὥς τὰ 1907 ὑπηρέτησε κατὰ σειρὰ στὴν Ἀνατολική Μακεδονία, Ἀνατολική Ρωμυλία καὶ Θράκη σὰν προξενικὸς ὑπάλληλος. Στὰ χρόνια αὐτὰ ὀργάνωσε σὲ ὅλα τὰ μέρη, ὅπου περνοῦσε, τὴν ἐθνικὴ ἀντίσταση. Ἦταν τὰ κρίσιμα χρόνια τοῦ Μακεδονικοῦ ἀγῶνα... Στὰ 1912, δεκανέας στὴν ἀπελευθερωτική στρατιά τοῦ Κωνσταντίνου, ἔλαβε μέρος στὶς διαπραγματεύσεις γιὰ τὴν παράδοση τῆς Σαλονίκης καὶ ὕψωσε τὴν Ἑλληνική σημαία στὴ Μητρόπολη τῆς Θεσσαλονίκης. Ἀπὸ τὰ 1915 πολιτεύθηκε. Λίγο ἀργότερα ἐκτοπίσθηκε στὴν Κορσική σὰν πολιτικὸς ἐξόριστος.

        Ὁ Δραγούμης ὑπῆρξε κατὰ σειρὰν ἕνας ἀπολογητής τῆς ἐθνικῆς ἰδέας, διπλωμάτης, πολιτευόμενος, λογοτέχνης. Ἀλλὰ πρὶν ἀπ’ ὅλα ἦταν ἕνας ἐσωτερικευόμενος ἄνθρωπος, ποὺ γι’ αὐτὸν τίποτε δὲν ἄξιζε περισσότερο, ἀπὸ τὸν ἀγῶνα γιὰ νὰ ζήσει κανεὶς τ’ ὄνειρό του.

        Μὲ τὴ σειρὰ θὰ μελετήσουμε τὶς διάφορες εκδηλώσεις τῆς προσωπικότητός του. Γιὰ νὰ ἐννοήσουμε καλύτερα τὶς κοινωνικοπολιτικές του ἰδέες πρέπει νὰ τὶς τοποθετήσουμε σὲ πλῆρες ἱστορικὸ φῶς ὅσον ἀφορᾶ τὴν ἐποχή του.

        Τὰ χρόνια μετὰ τὴν ἤττα του ’97 ὥς τὰ 1909 εἶναι χρόνια παρακμῆς καὶ ἠττοπάθειας. Τότε είχαν πιστέψει, ὅτι πολὺ μικρὰ ἦταν τὰ φτερὰ τῆς Ἑλλάδας γιὰ νὰ πετάξει καὶ νὰ καλύψει μὲ τὴ σκιά τους τὰ ὅρια τῆς ὀνειρευτῆς μεγάλης ἰδέας. Ἡ Ἑλλάδα στα 1897 εἶχε ἀντικρύσει διαλυμένη τὴν ὀπτασία της, μπροστὰ στὴ δύναμη τῶν πραγμάτων. Καὶ πίστευαν τότε, ὅτι οἱ τολμηρές πτήσεις τῆς φαντασίας πρέπει νὰ ὑποστούν μιὰ «συστολή», μιὰ μείωση, ἕνα συμμάζεμα, καὶ ἂν πρόκειται νὰ ὑπάρχει μιὰ ἔντιμη καὶ ὄχι ντροπιασμένη Ἑλλάδα, αὐτὴ θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι «μικρὰ» καὶ σύγχρονα «ἔντιμος». Πνεῦμα ἡττοπάθειας μαράζωνε παντοῦ τὶς πιὸ ἀγαθὲς θελήσεις. Εἶναι τὰ χρόνια, ποὺ ὁ Παλαμᾶς τὰ ἀντικαθρέφτησε μέσα στὸ συγκλονιστικώτερο ἀπὸ τὰ ἔργα του, τὸ ζωντανώτερο, τὸ «Δωδεκάλογο τοῦ γύφτου». Ἐκεῖ ὁ Παλαμᾶς μελετάει τὴν κατάπτωση, ἐκεῖ ὀργίζεται, ἐκεῖ προφητεύει, ὅτι ἡ Ἑλλάδα, ποὺ κατεβαίνει ὅλο καὶ κατεβαίνει τοῦ κακοῦ τὴ σκάλα, θὰ φθάσει ἐκεῖ ποὺ δὲν ὑπάρχει παρακάτω, θὰ ὑποστεῖ ὅλες τὶς ντροπές, ὅμως ἔπειτα θ’ ἀρχίσει ἡ ἄνοδος καὶ τότε θὰ βγῇ στὴν Ελλάδα ἡ νέα γενεά τῶν γερῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν ἐπιστημονικά μορφωμένων, ὄχι τῶν πατριδοκάπηλων καὶ τῶν λογοκόπων καὶ τῶν ὀνειροπαρμένων, κι αὐτοὶ θὰ κυβερνήσουν τὴν Ἑλλάδα.

 

Μέσ’ ἀπὸ τὶς παινεμένες χῶρες, χώρα

παινεμένη θἄρθη κι’ ἡ ὥρα

καὶ θὰ πέσης...

Κι’ ἡ ψυχή σου, ὦ Πολιτεία καταραμένη,

δὲ θὰ βρῇ ν’ ἀναπαυθῇ!

τοῦ κακοῦ τὴ σκάλα ἀπό σκαλί

σὲ σκαλί θά τηνε κατεβαίνη

κι’ ὅπου πάη κι’ ὅπου σταθῆ

σὲ κορμὶ χειρότερο θὰ μπαίνη...

Ὅσο νὰ σὲ λυπηθῆ τῆς ἀγάπης ὁ Θεὸς

καὶ νὰ ξημερώση μιὰν αὐγὴ

καὶ νὰ σὲ καλέση ὁ λυτρωμός,

ὦ ψυχὴ παραδαρμένη ἀπὸ τὸ κρῖμα.

Καὶ θὰ ἀκούσης τὴ φωνὴ τοῦ λυτρωτή.

Θὰ γδυθῆς τῆς ἁμαρτίας τὸ ντῦμα

καὶ ξανὰ κυβερνημένη κι’ ἀλαφρή

θὰ σαλέψης σὰν τὴ χλόη, σὰν τὸ πουλί

σὰν τὸν κόρφο τὸν γυναίκειο, σὰν τὸ κῦμα

καὶ μὴ ἔχοντας πιὸ κάτου ἄλλο σκαλί

νὰ κατρακυλίσης πιό βαθειὰ

στοῦ κακοῦ τὴ σκάλα,

γιὰ τ’ ἀνέβασμα ξανά, ποὺ σὲ καλεῖ

θὰ αἰσθανθῆς νὰ σοῦ φυτρώνουν, ὦ χαρά!

τὰ φτερά,

τὰ φτερὰ τὰ πρωτινά σου τὰ μεγάλα!!

 

           Κι’ ἀλήθεια μιά δράκα γερῶν ἀνθρώπων, γερῶν Ἑλλήνων, ὅπως ὁ Παῦλος Μελᾶς καὶ ὁ Ἴων Δραγούμης, ἄρχισαν ἀπὸ κάποια στιγμὴ νὰ αἰσθάνουνται στὴν ψυχή τους αὐτὸ τὸ ἀνέβασμα. Στὰ 1903 ἔγινε ἡ πρώτη ὀργάνωση σωμάτων ἀνταρτικῶν γιὰ τὴ διεκδίκηση τῆς κυριαρχίας πάνω στὶς μακεδονικές συνειδήσεις, μὲ ἀρχηγὸ τὸν Παῦλο Μελᾶ. Ἀπὸ τὰ 1903 ὥς τὰ 1907 ἐργάσθηκε ὁ Δραγούμης. Ξυπνάει τὶς ληθαργημένες συνειδήσεις. Ὄχι μόνο τῶν σκλάβων τῆς Μακεδονίας, ἀλλὰ καὶ τῶν νοτίων Ἑλλήνων, πρὸ πάντων τῶν ἡγετικῶν στελεχῶν τῆς πρωτεύουσας. Παρατηρεῖται τότε στὸν τομέα τῆς ἐθνικῆς ἀφύπνησης μιὰ ὁρμὴ καὶ ἕνας ὠθισμός, ὅπως πρὶν ἀπὸ ἕναν αἰῶνα στὴ Γερμανία, κατὰ τὴν ἀφύπνηση τοῦ ἐθνικοῦ αἰσθήματος καὶ τὴν ἀπελευθέρωση ἀπὸ τὸ Γαλλικὸ ζυγὸ στὰ 1814 εἶχε δονήσει τὶς ψυχὲς ἕνας τέτοιος δημιουργικὸς παλμός, αὐτὸ ποὺ ἔλεγαν «Sturm und Drang».

          Ἰδοῦ τώρα μέσα στὰ χρόνια αὐτὰ ποιὲς ἦταν οἱ ἰδέες τοῦ Δραγούμη, οἱ γενικὲς καὶ εἰδικώτερα γιὰ τὴν πολιτεία, γιὰ τὸ κράτος. Ὁ Δραγούμης, μολονότι ἐσωτερικευόμενος, μοναχικός, στοχαστικός, δείχνεται ὁ ἄνθρωπος τῆς εὐρύτερης κοινότητας καὶ τῆς ὡραίας φιλοδοξίας νὰ ζῆ κανεὶς συνδεμένος μὲ τὸν τόπο του σὰν ἐνεργητικό τῆς Νέας Ελλάδας πνεῦμα, σὰν ζωοποιὰ δύναμη. Ὁ Δραγούμης περιφρονεῖ ἀπόλυτα τοὺς ἀνθρώπους, ποὺ δὲν ἐργάζουνται γιὰ τὴν θετική προαγωγή ἑνὸς τόπου, ἀλλὰ μπερδεμένοι σὲ φιλοδοξίες πλατυτέρων δῆθεν ὁριζόντων (σοσιαλιστικές, κοσμοπολιτικές), δὲν κάνουν τίποτε ἀπὸ ἐκεῖνο, ποὺ μπορεῖ πραγματικὰ νὰ γίνει,

            Στὰ χρόνια 1897 ὥς τὰ 1909, ὁ Δραγούμης εἶχε λόγους νὰ ἀποστρέφεται τοὺς πολιτικούς. Γιατὶ σ’ αὐτοὺς ἀπέδιδε ὅλη τὴν κακοδαιμονία, τὴν ἡθικὴ πτώχευση, τὸν μαρασμὸ καὶ τὴν κατάντια τῆς Ἑλλάδας. Τὸ Ἑλληνικό ἰδανικὸ ἔπρεπε νὰ εἶναι ἑνιαῖο καὶ τώρα παρουσιάζονταν διχασμένο. Ἡ Ἑλληνικὴ ἰδέα κομμένη στὰ δύο: ἀπὸ τὸ ἕνα μέρος ἡ Μεγάλη Ἰδέα ντροπιασμένη στὰ 1897 καὶ ἀπὸ τὸ ἄλλο ἡ  μικρὴ ἡ ἔντιμη ἰδέα τῆς Ἑλλάδας τῆς μετριόφρονης, τῆς ζαρωμένης, χωρίς ψυχή, χωρὶς ζωή. Ποῦ εἶναι ὁ παλμός τοῦ ῾Ελληνισμοῦ; Τὰ πάντα ἀποθάρρυνση! Οἱ πολιτικοὶ ταύτιζαν τὸ ἔθνος μὲ τὸ κράτος, ἐνῶ γιὰ τὸ Δραγούμη ἡ ἔννοια τοῦ ἔθνους εἶναι καὶ σὲ χρόνο καὶ σὲ ἔκταση, πολὺ πέρ’ ἀπὸ τὰ ὅρια τοῦ κράτους. Ζητοῦσαν νὰ εἶναι ὄργανα τοῦ κράτους, ἀντὶ νὰ εἶναι ὄργανα τοῦ Ἔθνους. Ἀγωνίζουνταν γιὰ τοὺς πολιτικοὺς θεσμοὺς καὶ μονάχα γιὰ τὴν Ἑλλάδα δὲν ἀγωνίζουνταν: Τὴν Ἑλληνική πραγματικότητα εἶχε ἀντικαταστήσει ἡ στενὴ ἑλλαδική.

           Ἡ πρώτη ἀφύπνιση ἀπὸ τὴ νάρκη καὶ τὸ μαρασμὸ ἔγινε αἰσθητὴ μὲ τὸν Μακεδονικὸ ἀγῶνα. Ὁ Μακεδονικός ἀγῶνας ἦταν ἕνα ἑλληνικὸ καὶ ὄχι ἑλλαδικό κίνημα. Φορεῖς, ὁ Παῦλος Μελᾶς καὶ ὁ Δραγούμης. Σὲ λίγο τὸ ἀπότομο, τὸ ὡραῖο, τὸ σωτήριο ξύπνημα· ἡ Ἐπανάσταση τοῦ Γουδῆ στὰ 1909. Ἡ Ἑλλάδα, ποὺ εἶχε κατεβῆ ὡς τὰ βάθη τοῦ κακοῦ τὴ σκάλα, τώρα αἰσθάνεται ἕναν νέο προορισμό. Ὁ Δραγούμης δικαιώθηκε.

           Αὐτὴ εἶναι σὲ συντομία ἡ πολιτική θέση τοῦ Δραγούμη μέσα στὴν ἑλληνικὴ ἱστορία. Τὴν πνευματική του φυσιογνωμία ζωγράφισε στὸ στοχαστικὸ ἔργο του «Ίων Δραγούμης», ὁ ἐξαίρετος σύγχρονος κριτικὸς τῆς λογοτεχνίας μας Κλέων Παράσχος. Τὸ ἔργο αὐτὸ θὰ μᾶς βοηθήσει πολὺ νὰ μιλήσουμε μὲ τὴν αἴσθηση τῆς εὐθύνης πάνω σὲ στοιχεῖα ἀρχικῶς ἀπροσδιόριστα.

           Ὁ Ἴων Δραγούμης ἦταν λοιπὸν μιὰ ἰδιοσυγκρασία ἐξουσιαστική, ἀλλὰ ὁ ἴδιος σὲ κάθε περίπτωση, μὲ κάθε εὐκαιρία, ἐπέστρεφε στὴ μοναξιά του, ποὺ ἦταν ἴσως τὸ προσωπικώτερο κλίμα του. Ξεκινώντας ἀπὸ ἀφετηρίες Νιτσεϊκές, ἢ ἀμεσώτερα, ἀπὸ ἐπιδράσεις τῶν ἰδεῶν τοῦ Γάλλου Maurice Barrès, ἔτρεφε λατρεία ἰδιαίτερη πρὸς τὸ «ξεχωριστὸ ἄτομο» λάτρευε τὸ Ἐγώ καὶ ἐπίμονα τὸ καλλιεργοῦσε, εἶχε πίστη στὸν ἄνθρωπο τῆς δράσης. Καὶ ὅταν ἀκόμα ὁ Δραγούμης μένει ἕνας ξεχωριστὸς ἐθνικιστής, πίστευε, πὼς δουλεύοντας γιὰ τὸ Ἔθνος, δουλεύει γιὰ τὸν πλουτισμὸ τοῦ ἴδιου τοῦ ἀτόμου.

             Πρέπει νὰ ἐννοήσουμε διπλὰ τὴ «λατρεία τοῦ Ἐγὼ» στὸ Δραγούμη. Θεωρητική, ποὺ ἐσωτερικεύει τὸ ἄτομο καὶ πρακτική, ποὺ τὸ κατευθύνει, πρῶτα ἔξω, πρὸς τὴν ἐνέργεια καὶ τὴ δύναμη. Δὲν ἤθελε ὁ Δραγούμης νὰ συλλογιέται μονάχα καὶ νὰ ὀνειροπολεῖ ἄπραγα, ἐπιθυμοῦσε σύγχρονα νὰ πράττει, νὰ δρᾶ. Στὴ δεύτερη αὐτὴ περίπτωση πίστευε, πὼς ὁ Μακεδονικός Ἀγώνας εἶναι ἕνα σχολεῖο τέτοιο: πεδίο γιὰ  δ ρ ά σ η  καὶ  ἐ λ ε υ θ ε ρ ί α,  πεδίο, ποὺ ἀναδείχνει ἐλεύθερους ἄνδρες: χωρὶς τὸ Μακεδονικὸ ἀγῶνα, ἡ ζωὴ τοῦ ἔθνους θὰ ἦταν ἀνυπόφορα πεζή. Ἡ ζωή ἀφημένη στὸν ἑαυτό της εἶναι κάτι τὸ ἀνείπωτα μέτριο πρέπει νὰ τὴν ἐξυψώσουν οἱ δυνατοί, οἱ Ἐλεύθεροι, αὐτοὶ ποὺ δημιουργοῦν, ὅπως μποροῦν μόνοι τους τὴ μοῖρα τους, ἀλλὰ καὶ ποὺ τὴ μεγαλύτερη αἴσθηση τῆς ἐλευθερίας τους τὴν ἀναγνωρίζουν στὴν αἴσθηση των δεσμῶν τους μὲ τοὺς ἄλλους, μὲ τὴν κοινότητα καὶ τελικὰ μὲ τὴ μεγάλη κοινότητα: μὲ τὸ ἔθνος ὁλόκληρο. Ὁ Δραγούμης ὡστόσο δὲν ἤθελε νὰ προσχωρήσει σὲ μιὰ κοινότητα, ποὺ ὑπερβαίνει τὸ Ἔθνος. Εἶχε μέσα του τὸ  ἐ θ ν ι κ ὸ  α ἴ σ θ η μ α  συνυφασμένο μὲ τὴν ἴδια μας τὴν ὕπαρξη. Εἴτε ἔχουμε εἴτε μὴ συνείδηση τοῦ ἐθνισμοῦ μας, Ἕλληνες εἴμαστε καὶ ἡ ζωή μας μνήσκει ελληνική. Ὁ  τ ω ρ ι ν ὸ ς  ἑ λ λ η ν ι σ μ ό ς  μ α ς   ε ἶ ν α ι   α ὐ τ ή   ἡ   ἴ δ ι α  ἡ   δ ύ ν α μ η  τ ῆ ς  ζ ω ῆ ς  μ α ς. Δὲ μᾶς χρειάζεται ἡ «ὑπερελληνικότητα».

           Σ’ αὐτὸ τὸ σημεῖο βρίσκω, πὼς ὁ Δραγούμης βρίσκεται σὲ διαφωνία μὲ τοὺς ὀπαδοὺς μιᾶς ἄλλης «Ἑλληνικότητας» πολὺ ἐξωτερικῆς, ἐκείνης, ποὺ γιὰ νὰ στηρίξει τὸν ἑαυτό της, ἐπικαλεῖται τὴν Ἱστορία, τὴν παράδοση, τὴ μυθολογία, τὴ γεωγραφία ἀκόμα, σὰν νὰ μὴν ἦταν ἀρκετὴ αὐτὴ ἡ ἴδια ἡ ὕπαρξή μας ἡ κάθε στιγμὴ Ελληνική, ἡ ἴδια μας ἡ ἑλληνικὴ ἀναπνοὴ (ὅπως ἐγὼ ὁ ἴδιος ἔτυχε νὰ γράψω ἀλλοῦ).

            Καὶ πῶς κατὰ τὸ Δραγούμη,  δ ι α τ η ρ ή θ η κ ε  αὐτὴ ἡ ἐθνική μας συνέχεια; Ὄχι τόσο μὲ τὴν ἱστορικὴ καὶ τὴ θρησκευτικὴ παράδοση, ὅσο με τὴν ἱστορικὴ συνέχεια τῆς «κοινότητας». Τὸ μονιμώτερο στοιχεῖο τῆς ἐθνικότητάς μας πιστεύει, ὅτι εἶναι ἡ «κοινότητα». Ὁ ἰδιαίτερος πνευματικός χαρακτήρας πάλι τῆς κοινότητας (ἐννοημένης τώρα πλατύτερα) τοῦ Ἔθνους δηλ. εἶναι ὅσες ἰδέες ἀντέχουν στὸ χρόνο καὶ ἔχουν μεταβληθῆ σὲ μονιμώτερα αἰσθήματα.

            Στὸ σημεῖο αὐτὸ θὰ κάνω μιὰ παρέκβαση. Ἄλλοι βρίσκουν, ὅτι χαρακτηριστικὲς τοῦ πνευματικοῦ μας χαρακτῆρα, μόνιμες μέσα στὸ χρόνο ἰδέες, εἶναι  ἡ  κ α θ α ρ ό τ η τ α,  ἡ  δ ι α ύ γ ε ι α,  ἡ  σ α φ ή ν ε ι α,  ἡ  λ ι τ ό τ η τ α·  ἐγὼ σήμερα πιστεύω, ὅτι ὁ χαρακτῆρας εἶναι μόνο ἐποχιακὸς γιὰ τὴν Ἑλλάδα: ἰωνοδωρικός στὴν ἀρχαιότητα, «ἀρχαϊκός» στὰ χρόνια τῆς σκλαβιᾶς. Καὶ ὅτι, μονιμώτερος φυλετικός, γενικὰ καὶ ὑπερεποχικά, χαρακτῆρας τοῦ πνεύματός μας, εἶναι ἡ τάση γιὰ τὴν  π α ρ ά σ τ α σ η,  τάση πραγματοποιημένη σὲ ἀγάλματα ἢ εἰκόνες, — ἀντίθετα πρὸς τὴ βόρεια τάση, τὴ μουσική, ἀκαθόριστη καὶ ἀναβρυτική. Οὔτε ἡ ἀναζήτηση τοῦ ὑπερφυσικοῦ τῆς βυζαντινῆς ἐποχῆς ἰδιάζει στὸ πνεῦμα μας, ἀλλὰ μᾶς ἔχει ἐμβολιασθῆ ἀπὸ τὴν Ἀνατολή.

            Βρίσκω τὴν εὐκαιρία νὰ ἐπαναλάβω, ὁτι ὅπως τὰ ἀλεξανδρικά χρόνια καὶ πρωτύτερα εἰσχώρησε στὸ ἑλληνικό πνεῦμα τὸ μονιστικό ὁ δυϊσμὸς καὶ γινήκαμε τότε πιὸ πλούσιοι ἀπὸ τὸν ἑαυτό μας, ἔτσι καὶ σήμερα πρέπει νὰ ἀφεθοῦμε νὰ ἀπορροφηθοῦμε ἀπὸ τὸ Δυτικό πνεῦμα, τὸ  μ ο υ σ ι κ ὸ  καὶ  μ υ σ τ ι κ ό. Γιατί, ὥς τὰ τελευταία χρόνια ἡ ἑλληνική μουσικότητα (στὸ Σολωμό π.χ.) ὑπῆρξε «ἠχητική» μόνο, καὶ ὁ ἑλληνικός μυστικισμός, ὑπῆρξε ἕνας πλαστικός, ἕνας φωτεινὸς μυστικισμός.

            Περαίνοντας αὐτὴ τὴ συζήτηση ἐπανέρχουμαι στὸ θέμα Δραγούμη καὶ τὶς χαρακτηριστικές του ἰδέες. Ὁ Δραγούμης πίστευε, ὅτι «ἡ τωρινὴ ἑλληνική φυλή δὲν εἶναι ὁλόϊδια στὸν πνευματικό της χαρακτῆρα μὲ τὴν ἀρχαία», ἦταν δηλ. πολύ μακριὰ νὰ πιστεύει σὲ μιὰ ὑπεριστορικὴ ἑλληνικὴ πνευματικὴ αἰωνιότητα. «Ἡ ράτσα μας εἶναι καινούργια, ὦ Ρωμιοί, καταλάβετέ το, τελοσπάντων!» ἔγραψε κάπου.

        Πέρ’ ἀπὸ τὶς ἀντιπροσωπευτικές ἰδέες τοῦ Δραγούμη, γιὰ τὶς ὁποῖες μιλήσαμε, θ’ ἀναφέρουμε, ὅτι αὐτὸς ὁ ὀπαδὸς ἑνὸς ζωντανοῦ ἑλληνισμοῦ, σύγχρονου, πίστευε στὴν ἀνάγκη τῆς ἐπικράτησης, σ’ ὅλες μας τὶς ἐκδηλώσεις, τῆς δημοτικῆς γλώσσας, ὑπῆρξε μάλιστα καὶ ἕνας ἀπὸ τοὺς ἱδρυτές τοῦ «Ἐκπαιδευτικοῦ Ὁμίλου». Στὴ γλῶσσα τοῦ Ἔθνους, ὅπως αὐτὸς λογάριαζε τὴ δημοτική, ἔγραψε καὶ ἐξέδωκε[2] τὰ ἔργα: «Μαρτύρων καὶ ἡρώων αἶμα» (1907), «Σαμοθράκη» (1909), «Ὅσοι ζωντανοί» (1912)[3], «Ἑλληνικός πολιτισμός» (1914), «Κοινότης, Ἔθνος, Κράτος» (1923)[4], «Τὸ μονοπάτι» (1925), «Ὁ Ἑλληνισμός μου καὶ οἱ Ἕλληνες» (1927)[5], «Σταμάτημα» (1927).

          Αὐτὸς εἶναι ὁ ἀπολογισμὸς τῆς πολιτικῆς δράσης καὶ τῆς πνευματικῆς παρουσίας καὶ δραστηριότητας τοῦ μεγάλου Μακεδόνα, τοῦ ἐξαιρετικοῦ Ἕλληνα Ἴωνα Δραγούμη.

 

 

 [ΜΕΤΑΓΡΑΦΗ-ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ: ΝΩΝΤΑΣ ΤΣΙΓΚΑΣ]

 

 

 

---

[1] Ίων Δραγούμης (1878-1920). Ήταν 42 ετών.

[2] Όσα φέρουν ημερομηνίες μετά το 1920 εκδόθηκαν μεταθανατίως με φροντίδα του αδελφού του Φιλίππου Στ. Δραγούμη.

[3] Εκδόθηκε το 1911

[4] Δεν αποτελεί αυτοτελές έργο του Ίωνος Δραγούμη αλλά ανθολογημένα από τον Φίλιππο Δραγούμη άρθρα, πολιτικές διακηρύξεις ή απόψεις, αποσπάσματα από τα έργα και τα αδημοσίευτα Τετράδια του Ίωνος Δραγούμη.

[5] Εκδόθηκε μαζί με το Ελληνικός Πολιτισμός.

 

 

*Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Εννέα Οδοί (Περιοδική έκδοση λόγου και τέχνης), τχ. 1, Νοέμβριος 1958, Καβάλα, σελ. 12-15.

 

- Το πoρτρέτο (μολύβι;) του Ι. Δραγούμη ανήκει στη συλλογή του Εθνικού ιστορικού Μουσείου.